Obsesif kompulsif kişilik bozukluğu hakkında derleme

Obsesif kompulsif kişilik bozukluğu hakkında bir çalışma yaparken, öncelikle obsesif kompulsif bozukluktan farkının ne olduğu ile işe başlayabiliriz. Literatürde yapılan tarama doğrultusunda; kabaca obsesif kompulsif bozukluğu olan bireyler yaşadıkları problemlerin farkındadırlar ve zihinlerini meşgul eden niyetlerden uzaklaşabilmek için tekrarlayıcı davranışlar icra ederken kendilerini bunu yapmaya zorlayan dürtülerine karşı koyamazlar ve bu durumdan yakınırlar denilebilir. Münasebetiyle ego distoniktir demek gerçek olacaktır. Öbür yandan obsesif kompulsif kişilik bozukluğu yaşayan bireylerde bu durum tam aksisi olarak ego sintoniktir ve davranış örüntüsü hayat uzunluğu süreklilik gösteren bir durumdadır(akt. Gençtan, 2018).Bu iki bozukluk birbirinden hayli farklıdır, karakteristik niyet saplantılarını ve davranış zorlantılarını içermez. O denli ki yapılan araştırmaların büyük çoğunluğunda, obsesif kompulsif nevroz hastalarının sadece ufak bir kısmında obsesif kompulsif kişilik bozukluğunun eşlik ettiği görülmüştür(akt. Davison ve Neale, 2011).

DSM 5’e nazaran takıntılı-zorlantılı kişilik bozukluğu olarak da isimlendirilen bu bozukluk erken erişkinlik devrinde kendini gösterir. Değişik bağlamlarda da sergilenen, esneklikten uzak ve kusursuzluk peşinde ağır fikir ve uğraşlara sahip olan bir davranış örüntüsü olarak karşımıza çıkar. Bu kişilik bozukluğuna sahip bireylerin mükemmeliyetçi taraflarıyla bilindiklerini söylemek mümkündür. Detaylar, kurallar, kusursuzlaştıracak ayrıntılar, nizamlı olma, uğraştıkları bir yapı içinde sıralama üzere durumlar bu bireyler için önemli değere sahiptir. Lakin kusursuz hale getirme uğraşı o kadar fazladır ki icra edilen faaliyetin asıl emelinin bile önüne geçebilir. Üzerine aldığı işi eksiksiz bir biçimde yapma çabası, işin tamamlanmasını tehlikeye atabilir. Bahsi geçen bu eksiksiz yapma uğraşı, kendi yarattığı çok katı kriterleri içerebilir ve hatta bunlara uymayan bir çalışmayı tamamlayamadıkları dahi söylenebilir. Bu bozukluğa sahip bireylerin ekonomik gereksinimleriyle açıklanamaz seviyede ve eğlenmek ve dinlenmeksizin kendilerini iş ve çalışma hayatına verdikleri söylenebilir. Bu bireyler ekseriyetle ahlaki hususlarda ve bedellerde esneklik göstermezler. Bu şahısların; eskimiş, yıpranmış, ekseriyetle hiç bir işe yaramayacak, bedelsiz ya da bir kıymeti kalmayan ve duygusal altyapısı dahi olmayan objeleri dahi atma konusunda problemler yaşadıkları bilinir(Amerikan Psikiyatri Birliği, 2014). Bu bireylerin çoklukla kişilerarası bağlantıları de düzgün değildir. Her şeyi denetim etme dilekleri ikili bağları de kapsar ve yapılacak her şeyin kendi dilek ettikleri doğrultuda gelişmesi konusunda inatçı ve ısrarlı olabilirler(akt. Davison ve Neale, 2011).Etrafında bulunan insanların yapılacak bir işi, tam manasıyla kendisi üzere kusursuz ve titizlikle, eksiksiz bir biçimde yapacaklarına dair bir inanç geliştirmediği sürece, o şahıslara vazife verme yahut onlarla rastgele bir işbirliği içerisine girme konusunda epeyce isteksiz olabilecekleri bilinmektedir. Bu şahıslar gelecekte başlarına gelebilecek berbat olayların sonunda gereksinimleri olabileceğini düşündükleri için parayı biriktirmeyi tercih ederler ve hatta bu durum onların pinti olarak anılmasına sebep olabilir(Amerikan Psikiyatri Birliği, 2014).Katı ve inatçı yapılarının yanısıra, yanılgı yapmaktan ve ellerindeki vakti yanlış bir şeye harcamaktan kaynaklanan kaygılarından ötürü karar vermekte ve vakti yönetmekte çok seviyede zorluklar çekerler(akt. Davison ve Neale, 2011).

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğunun Etiyolojisi

Biyolojik faktörler.

İştirak çalışmaları.

Bozukluğun tabiatını anlamaya yönelik olarak başta aile ve ikiz çalışmaları ve ayrışım çözümlemesi çalışmalarının ortaya koyduğu üzere bozuklukta katılımsal geçişin rolü vardır. Bilhassa %80 üzerindeki oranlarda eşhastalanma bulguları raporlayan tek yumurta ikizleriyle yapılan ve küçük ölçekli sayılabilecek çalışmalardan alınan datalara de bu durumu takviyeler niteliktedir. Bununla birlikte şu an için bu alandaki çalışmalar kâfi değildir(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).

Nörokimyasal çalışmalar.

Yapılan çalışmalar seçici serotonin geri alım önleyicilerinin ve depomin reseptörlerini bloke edici ilaçların, bozuklukta tesirli olduğunu ve belirtilerin hafiflemesini sağladıklarını ortaya koymuştur(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).

Beyin görüntüleme çalışmaları.

Fonksiyonel beyin görüntüleme çalışmaları kullanılarak, sağaltım öncesinde ve sonrasında bir ekip ölçümler yapılmıştır. Bu ölçümlere nazaran başarılı ilaç uygulamaları yahut bilişsel davranışçı psikoterapi uygulamaları sonrasında, tedavi öncesinde görülen anormalliklerin düzeldiği rapor edilmiştir. Prefrontal korteksteki aktifliği yüksek olan bireylerin, psikofarmakolojik tedaviye ve psikoterapiye daha güzel cevap gösterdiklerine yönelik bulgular da mevcuttur(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).

Nöropsikolojik çalışmalar.

Bu alanda yapılan çalışmalar, bu bozukluğun görsel-uzamsal ve sözel bellekte bozulmalar ve bilgi sürece suratında azalma üzere birtakım bilişsel fonksiyonlarda bozulmayla ilerleyen bir bozukluk olduğuna işaret etse de spesifik olarak bu bozukluğa mahsus bir nöropsikolojik profil belirlenememiştir(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).

Psikososyol faktörler.

Toplumsal ve kültürel faktörler.

Bu bozukluğun toplumsal tavırlarla bir bağ içerisinde olduğuna yönelik birtakım bulgular bulunmakla birlikte bu faktörlerin tesiri kesin olarak bilinmemektedir. Misal biçimde kültürel tesirlerin de bu bozukluk üzerinde farklı tesirleri olduğu anlaşılmıştır. Bununla birlikte bu alanda kâfi ve dengeli araştırma bulguları şimdi yoktur(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).

Psikodinamik yaklaşım.

Psikanalitik kurama nazaran obsesif kompulsif kişilik yapısı, çok seviyede sistem ve titizlik, inatçılık ve cimrilik üzere anal periyotta saplanma belirtileri gösteren anal kişilik özelliklerine sahiptir. Dışkı ve sidiği içeride tutmak ile dışarı bırakmak üzere birbirine büsbütün zıt olan iki taraflı isteklerin varlığı olarak söz edilebilecek ambivalence belirginliği yaşayan çocuğun; bu özelliği kullanması birinci etapta annesinin isteğine bağlıdır ve anal bölgenin katı bir halde denetlenmek suretiyle ailenin istediği yer ve vakitte bu kasların kullanılmaya zorlanması çocuk ile etraf ortasında bir probleme yol açar. Psikanalitik açıdan bu devirde yaşanacak bir saplanma, üstte bahsi geçen iki istikametli dileklerin hatta hislerin artmasına yol açacak ve kişi bir hareketi yapıp yapmama konusunda önemli kararsızlıklar yaşayacaktır. Bu bozuklukta, anal devirle ilişkilendirilmiş belirtilere karşı olarak kişinin kullandığı savunma düzenekleri de görmek mümkündür. Yer değiştirme, yalıtma, aksi reaksiyon kurma üzere savunmalar karşımıza en sık çıkan savunme düzeneklerindendir. Psikanalitik yaklaşıma nazaran bu savunma düzeneklerinin yerleşmesi saplantılı kişilik gelişimin ön şartıdır. Bu bozuklukta karşılaşılan temel sorun, kişinin sahip olduğu birbine zıt dürtülerin benlik tarafından kontrol altına alınma uğraşı olarak nitelendirilir. Bu bozukluğa sahip bireylerin dürtüleri ortasında seçim yapmakta zorlandığı görülür ve özerklik hissinin yeteri kadar gelişmediği kıymetlendirilir. Bu hususta dikkat edilmesi gereken bir öteki nokta ise büyüsel fikirdir. Birey, kanısının gerçeğe dönüşebileceğine yönelik bir inanç sahibidir ve bu durumdan çok derecede korkar. Örneğin sevdiği bir kişinin vefatını düşünen kişi, sahiden onun ölebileceğine düşünür. Bozukluk ile başa çıkabilmek için kullanılan yapma-bozma savunma düzeneği de bu noktada misyon yapar. Makûs bir şeyin gerçekleşmesine engellemek için tahtaya vurma kültürü bu düzeneğe örnek olabilir(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).

Bu bozukluğa ait açıklamalar son yıllarda nörobiyolojik alanda tartı göstermektedir. Yapılan son çalışmalar bozukluğu açıklamaya çalışan psikanalitik yaklaşımın geçerli olmadığına işaret etmektedir. Bununla birlikte her şeye karşın psikodinamik yaklaşımın literatüre kazandırdığı özgün açıklamaların tamamını geçersiz saymak mümkün değildir(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).

Davranışçı yaklaşım.

Öğrenme kuramlarına dayanan bu yaklaşıma nazaran, kişinin sahip olduğu takıntı ve zorlantılar örnek alma suretiyle öğrenilen yanlış davranışlardır. Davranışçı yaklaşıma nazaran altında bilinçdışı dürtülerin olmadığı bu davranışlar; birinci etapta birtakım problemlere tahlil olsun diye uygulanan lakin vakit içinde yavaşça şartlanılmış davranış örüntülerinden ibarettir. Münasebetiyle öğrenildikleri üzere aksi öğrenme yoluyla bırakılabilir yahut bu davranışlar söndürülebilir. Bu bozukluğun tedavisinde tesirlilik bakımından kendini kanıtlamış bilişsel davranışçı psikoterapinin desteği da burasıdır. Lakin bu yaklaşımın kimi kısıtlılıkları da mevcuttur. Uzun yıllar bu bozukluğa ait rastgele bir belirti göstermeyen bireylerin hayatlarının bir periyodunda birdenbire ya da kısa bir vakit içinde, ağır seviyede belirtiler göstermeye başlamasını davranışçı yaklaşım açıklamakta zahmet çekmekte yahut açıklayamamaktadır(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).

Kaynakça

Amerikan Psikiyatri Birliği. (2014). Ruhsal Bozuklukların Tanımsal ve Sayımsal Elkitabı: Teşhis Ölçütleri Müracaat Elkitabı (5. Baskı), (E. Köroğlu, Çev.). Ankara: Doktorlar Yayın Birliği. (Orijinal çalışma basım tarihi 2013).

Davison, G. C. ve Neale, J. M. (2011). Olağandışı psikolojisi (7. Baskı). (İ. Dağ, Çev. Ed.). Ankara: Türk Psikologlar Derneği Yayınları.

Gençtan, E. (2018). Psikodinamik psikiyatri ve normaldışı davranışlar (23. Baskı). Ankara: Metis Yayınları.

Öztürk, M. O. Ve Uluşahin, N. A. (2016). Ruh sıhhati ve bozuklukları (14. Baskı). Ankara: Nobel Tıp Kitapevleri.

Bir cevap yazın