Bağlanma temelli ebeveynlik

Bir aile için kurulan bağlar, bağlar çok değerlidir. Bu, ruh sıhhati uzmanları olarak da çok önemsediğimiz ve araştırmalarla açıklanmaya ve desteklenmeye çalışılan değerli bir kavramdır. Bir insanın kurduğu birinci münasebet ve etkileşime geçtiği birinci anlar anne ile kurduğu; birlikte olma, birlikte hissetme ve birlikte yapmanın var olduğu birinci devir münasebetidir. Bebek buradan dünyayı görür. Annenin gözlerinde kendini görür ve hayata karşı inanç geliştirmeye başlar. O yüzden bu birinci periyot bağlantısı çok kıymetlidir.

Bağlanma teorisinin kuramcısı John Bowlby, bir bebeğin birincil bakım veren figürüne/annesine dilek ettiği yakınlığı kurması ve devam ettirmesi için gösterdiği her cins davranışı bağlanma davranışı olarak tanımlar ve bağlanma davranışlarının evrimsel açıdan bebeğin kendini tehlikelerden müdafaayı hedeflediğini öne sürer. Anne bebeğinin bu sinyallerine hassas olup yanıtladığında, bebek annesini emniyetli bir liman olarak algılar, böylece diğerlerine da güvenebilmeyi öğrenir ve çevreyi keşfetmeye yönelebilir. Lakin, bu süreç sekteye uğradığında, yani anne bebeğinin sinyallerini dengeli bir biçimde yanıtlayamadığı vakit bebek annesiyle inançlı bir bağ geliştiremez. Bağlanma teorisine nazaran bağlanma figürünün ulaşılmazlığı hem çocuk hem de yetişkinlerin dert yahut rahatsızlık göstermesinin belirleyicisi olabilir. Zira bağlanma sistemi gözetici rolünü yerine getirememektedir ve takviye alamayan çocuk kendisini inançta hissetmez. Bu sebeple, inançlı bağlanma geliştiremeyen çocuklar dünyayı tehlikeli, beklenmeyen tehditlerle dolu bir yer olarak algılar. İnançta olma, anlaşılma ve sakinleşme üzere temel muhtaçlıklarını karşılamasını sekteye uğratır.

Bebeğin doğuştan gelen alaka kurma eğiliminin kişilik ve benlik gelişimin gerçekleşmesi için gerekli platformu sağladığı bu kritik ortam bebek ile ebeveyn ortasındaki bu erken periyot bağlantısıdır.

Bunu sağlayan nedir? Bunun yanıtını bize sinirbilim alanında yapılan araştırmalar veriyor; AYNA NÖRONLAR

Etkileşim içindeki bireyler birbirlerinin duygusal dünyalarının içine çekilirler; böylece de duygusal olarak birbirleri ile uyumlanır ve birbirlerini de etkilerler. Ayna nöron sistemi bizim hem içsel yaşantımızı hem de empati duyabilme maharetimiz de dâhil olmak üzere birçok toplumsal yaşantı tecrübelerimizi şekillendirmektedir. Birisini makul bir niyet ile bir şey yaparken gördüğümüzde motor hudut sistemimiz birebir hareketi birebir halde taklit edecek formda tasarlanmıştır. Bu güya beynimizde birebir hareketin provasını biz de yapıyormuşuz üzeredir. Ayna nöronlarımız bizi geldiğimiz dünyada, bakım verenimiz sayesinde hisleri keşfetme ve deneyimleme üzere bir sürü yarar sağlar. Birebir vakitte bakım verenimizi kendimize çekerek bizimle ilgilenmesi için gerekli uyarılmaları sağlar.

Mary Ainsworth ve arkadaşları tarafından birinci olarak kullanılan “Yabancı Durum” ya da “Yabancı Ortam” olarak isimlendirdikleri deneysel bir yol ile bağlanma tipleri belirlenmiştir. Bu yolda, bebek annesiyle rahat bir laboratuvar odasına alınmış, akabinde kısa aralıklarla annesinden başka bırakılmış ve bir yabancıyla yalnız bırakılmış, sonra tekrar annesiyle bir ortaya getirilmiştir. Deney sırasında, bebeklerin gösterdikleri bağlanma davranışları 4 farklı bağlanma tipinde sınıflandırılmıştır:

Deneyin detaylarına ve çocukların verdikleri yansılara bu linkten bakabilirsiniz. https://www.youtube.com/watch?v=upb0sc5CLAs

1)Güvenli Bağlanma: Bebek annesi olmadığında ağlar (bu normaldir), anne yanına geldiğinde sakinleşir. Bebek ağlar annenin geldiğinde onu sakinleştireceğini bilir.

2)Kaçınmalı Bağlanma: Bakım veren bebeğin duygusal gereksinimlerini karşılamaz lakin fizikî gereksinimlerini karşılar. Bebek muhtaçlıklarının karşılanması için ağlamamayı öğrenir. Çocuk anne odadan çıktığında ağlamaz anne geldiğinde de aldırmaz. Çocuğun verdiği sinyalleri kimse duymadığı için çocuk artık sinyal vermez. Bu çocukların gerilim seviyeleri yukardadır. Duygusal alaka kuramıyorlar. Kaçınmalı bağlananlar çocukluklarını hatırlamazlar.

3)Kaygılı Bağlanma: Bebek zorlandığında anne bazen var bazen yok. Bu bebek için epeyce güç bir durumdur. Bebek annenin ne vakit ilgi göstereceğini bilmediği için anneyi bırakamıyor. Dertli bağlanan ebeveynler tuvalete bile gidemiyorum. Bu durumlarda çocuğa “Ben tuvalete gidiyorum ister benimle gel istersen kal” diye seçenek verebilirsiniz. Tabi ki sizinle gelecek. Ancak her şey adım adım gerçekleşecektir. Öncelikle birinci yılın inanç kazanım çalışması sağlanmalıdır. Çocuğa ben daima buradayım iletisi verilmelidir. Telaşlı bağlanan denetimci bir ebeveyn olabilir.

4) Karmaşık Bağlanma: Ebeveyn korkutucu ve travmatik olduğu durumlarda karmaşık bağlanma olur. Rahatlama figürü tıpkı vakitte korkutucudur. Çocuk için en büyük tehlikelerden biri içi diğer dışı oburdur. Çocukta donma, anlamsız bakışlar, sallanma olabilir. Bağlanma sistemim diyor ki korktun ebeveyne git, savaş kaç sistemim hayır gitme.

Bu bilgiler bize bağlanmanın ne demek olduğunu, neden kıymetli olduğunu ve hangi durumlarda nasıl bir bağlanma biçiminin ortaya çıkabileceğini gösterir. Kıymetli ve kıymetlidir. Lakin burada bitmiş değildir, zira bağlanma tarzımızı değiştirmek ve yine inançlı bağlanmak mümkündür. Bu yazının asıl hedefi da yine inançlı bağlanmanın mümkün olduğunu açıklamak ve bağlanma temelli ebeveynliği desteklemektir.

Pekala, yine inançlı bağlanma için ne yapmak gerekir?

Öncelikli olarak ebeveynin kendi geçmişi ile çalışması gerekir, zira kendi zorlanmalarını gören, dayanak alan bir ebeveyn bebeği/çocuğu ile bağında neler olduğunu daha uygun görür ve müdahale eder. Zorlanmaların olduğu yerde öğrenilmesi gereken bir yer de vardır. Hisleri anlamakta, takviye olmakta zorlanıyorsam, ortaya çıkan ağlama krizlerinde boğulacak, patlayacak üzere hissediyorsam, burada kendime dair bir şeyler olduğunu aklıma getirmeliyim. İçinde bulunulan bağların bu manada bireye takviye olabileceği üzere daha ileri seviyelerde takviye alınmasında yarar olduğunu düşünüyorum.

İkinci olarak anne(bakım veren)in bebek/çocuk ile kurduğu yeni alakanın kendisi bağlanma sürecini tekrar yapılandırmanın özü, kaynağı ve yoludur. Burada ebeveynin (bakım verenin) çocukla kurduğu göz teması, uygun biçimde ve ölçüde yaptığı dokunma(temas), anlayan, kabul eden, itimat veren, rahatlatan ehil bir ses tonu konuşması ve oyuncu ebeveyn olması değerlidir. Bunlar yine bağlanma için kullanılacak bir bakıma sihirli ilgi düzenleyicilerdir.

Temas insan hayatında çok kıymetli bir yere sahiptir. Temasın getirdiği rahatlama duygulanım reaksiyonlarının gelişiminde çok büyük kıymete sahip bir değişkendir.

Dokunmanın vücut imajına tesiri;

Araştırmalar bedeninde yalnızca birkaç yerden bedensel temas alanlara kıyasla, çabucak hemen bedeninin bütününde vücut teması yaşayan bir bireyin kendisini daha cazibeli, insanlara daha yakın hissettiği, kendi vücudunun formuna ve çizgilerine dönük daha yanlışsız bir algıya sahip ve de kendisi ile ilgili daha olumlu bir beğeniye sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Harry Harlow’un maymunlar üzerinde yaptığı deney de temasın ne kadar değerli olduğunu gözler önüne sermektedir. Harlow, tel ve tahta kullanarak, maymuna pek de benzemeyen, temsili ve cansız “vekil anneler” üretti. Bu silindirik maketlerin kimilerini bezle kapladı, başkalarını ise çıplak tel olarak bıraktı. Bez kullandığı silindirlere, maymuna benzeri yüzler tasarladı ve her bir yavrunun “sahte anne yüzü” bir ölçü farklı gözüküyordu. Her bir yavru, spesifik bir “tel anneye” atandı. Yavrular, kısa müddette kendi uydurma anneleriyle bağ kurmaya başladı. Yüzlerini ayırt edebiliyor ve başka “annelere” göre kendilerininkini seçiyorlardı.

Harlow’un asıl görmek istediği, yavruların çıplak telden ibaret olan annelere mi, yoksa bezle kaplı annelere mi daha çok bağlandığıydı. Bu deneyinde Harlow 2 şart yarattı: Bir şartta, çıplak telden yapılmış annenin “elinde” bir biberon vardı. Biberonun içinde, yavruların sevdiği besinler vardı. Bezden annenin ise biberonu yoktu. Öteki şartta ise bez annelerde biberon vardı, tel annelerde biberon yoktu.

Bu deneyin sonuçlarına nazaran yavrular, her iki şartta da bez anneyi tel anneye tercih ettiler. Bez annenin elinde biberon varken tercih edilmesi esasen beklenen durumdu; fakat tel annenin elinde biberon varken fakat bez annenin elinde biberon yokken bile bebeklerin bez anneleri tercih etmesi, periyodun psikologlarının hızına sert bir tokat vuruyordu: Bebekler, annelerine, kendilerine sağladıkları besin için değil, yumuşak ve sıcak vücutları için bağlanıyorlardı.

Uygun miktarda-ihtiyaca dönük temas nasıl sağlanır?

Masaj yapma: masaj bebeğe ve/veya çocuğa bütün vücudunu uyarmaya yönelik yapılabilecek en değerli uygun ölçüde gereksinime yönelik yapılan temastır. Banyo sonrası ya da uyku öncesi rutini haline getirebilirsiniz.

Sandviç yapma oyunu: çocuğun iki yastık ortasına konarak, yavaşça baskıların yapıldığı ve oyuncu ebeveynliğin devreye girdiği bağlanma temelli bir oyun aktivitesidir. İçine hayali marul, domates, peynir koyarak afiyetle yiyebilirsiniz J yerken şurasından da mı yesem, buradan da yesem, ay ne adar da lezzetli. Artık bitireceğim bu sandviçi diyerek ilgide kaldığınızı ve onunla ilgilendiğinizi gösterebilirsiniz.

Saç tarama: sarılmaktan, daha yakın temastan hoşlanmayan inançsız bağlanmış bir çocuk için en ülkü temas yolarından biridir.

Battaniye altından anne babaya koş ve sarıl oyunu: iki ebeveynle de tekrar inançlı bağlanmayı sağlayan bağlanma temelli oyunlardandır. Bir battaniye alınır ve çocuk bir ebeveynin kucağına oturur battaniye yavaşça kaldırılır. Ve emekleyerek öbür ebeveyne gitmesi sağlanır. Ebeveynde çocuğa sarılarak öperek hoş bir karşılama yapar. Bu döngü birkaç sefer hatta sıkılana kadar devam edebilir.

Bebeklerin ayaklarını öpmek: öptükten sonra öpücükler kaçmasın diyerek çabucak çorapları giydirebilirsiniz.

Patlamış mısır parmaklar: ayak ve ya el parmaklarının bir mısır olduğunu söyleyerek, pat pat sesi çıkarıp burada patlamış mısır parmaklar var çabucak onları yiyeceğim diyerek nam nam yapabilirsiniz:

Üfle ve zaman: ebeveyn yere oturur çocuk karşısına geçer, çocuğa üflemesi söylenir, çocuk üfler ebeveyn devrilir, çocuk olayı çözdüğünde büyük bir cümbüş başlar. Çabayı destekleyen birebir vakitte ilgiyi güçlendiren bağlanma temelli bir oyundur.

Her fırsatta sarılmak; karşı taraftan müsaade alarak J

Vb.

Ailenin tavrı her vakit oyuncu, kabul edici, meraklı ve empatik olmalıdır. Bunlar alakayı güçlendiren ve yine inançlı bağlanmayı destekleyen rollerdir. Bunun için evvel kendi hislerimizle çalışmalı ve daha farklı davranmanın tercihinin sizde olduğunu unutmamalısınız!

Bebeği/Çocuğu regüle etmek-rahatlatmak; bebeğin/çocuğun sağlıklı gelişimi ve yine inançlı bağlanması için kıymetli bir öbür faktördür.

Şayet anne bebeğini ağladığında, zorlandığında gevşek tutsaydı, onu sallamasaydı ve sözel olarak hiçbir şey söylemeseydi, bebek annenin varlığını hissetmez ve sakinleşemezdi. Bu durum bu türlü kronik bir formda tekrarlandığında bebek sırf kendi kendini yatıştırmayı yahut ağır hislerle başa çıkmayı öğrenememekle kalmaz, düşünceye girdiğinde ona kimsenin yardımcı olamayacağını da öğrenir!

EBEVEYNLERE NOT;

HER VAKİT DAHA BÜYÜK DAHA GÜÇLÜ DAHA AKILLI VE DAHA KİBAR OL.

HER FIRSAT BULDUĞUNDA ÇOCUĞUN MUHTAÇLIĞINI TAKİP ET HER GEREKTİĞİNDE DENETİMİ ELİNE AL.

YETİŞKİN DÜNYA İLE DAHA ÂLÂ BAŞA ÇIKABİLİYOR OLMALIDIR!!!!

RUHSAL DANIŞMAN ESRA KILINÇ

Kaynakça;1. Booth P.,Jernberg A.(2014). Theraplay 1. KitapBağlanma Temelli Oyun Aracılığıyla Ebeveynlere ve Çocuklara Daha Uygun Münasebetler Kurmakta Yardım Etmek

2. Solter A. (2017). Oyun oynama sanatı

3. H. F. Harlow, et al. (1971). Social Recovery By Isolation-Reared Monkeys. Proceedings of the National Academy of Sciences, sf: 1534-1538. |evrimağacı.org(Annelerimize neden bu kadar bağlıyız isimli yazısından)

4. Begüm Ayşegül Aydınoğlu / DBE/Bağlanma Teorisi isimli yazısının bağlanma kuramı içeriğinden faydalanılmıştır.

Bir cevap yazın