Obsesif kompulsif bozukluk (okb) nedir ve tedavi edilebilir mi?

1. Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?

Obsesyon (saplantı, takıntı): Kişinin isteği dışında ısrarlı ve zorlayıcı bir halde aklına gelen, kişi tarafından saçma ve mantık dışı olarak görülen, anksiyete (kaygı) ortaya çıkartıcı ve yineleyici özellikteki niyet, dürtü ya da imgeler olarak tanımlanmıştır. Kompulsiyonlar (zorlantı) ise: kişinin, obsesyonlarına karşılık olarak ya da belli kurallara nazaran gerçekleştirmek zorunda olduğunu hissettiği, yineleyici törensel davranışlar ya da zihinsel aksiyonlardır.

Obsesif-kompulsif bozukluğu olan şahıslar, denetim edemedikleri yinelenen ve gerilim yaratan kanılar, endişeler yahut manzaralar (obsesyonlar) nedeniyle huzursuz olurlar. Bu niyetlerin yarattığı anksiyete kimi hareketleri ya da ritüelleri acil olarak gerçekleştirme muhtaçlığına (kompulsiyonlar) neden olur. Ritüeller takıntılı niyetleri tedbire yahut akıldan uzaklaştırma teşebbüsüyle yapılır. Tekrarlanan hareketler gerginliği süreksiz olarak durdurur, obsesif niyetler tekrar oluştuğunda kişinin bu hareketleri çabucak tekrar etmesi gerekir. Obsesif-kompülsif bozukluğu olan bireyler saplantılarının ve takıntılarının gerçek dışı yahut manasız olduğunun farkında olabilirler, ancak kendilerini durduramazlar.

Aslında OKB’si olan beşerler bizden çok farklı düşünmezler; hepimizin aklımızdan sıkıntı attığı tasaları ve endişeleri vardır. OKB’si olan ve olmayan beşerler ortasındaki temel fark ise bu fikirlerin kişi için kıymetidir. OKB’si olan beşerler bu niyetleri uğursuz bulurlar ve epeyce büyütürler. Onlara nazaran bu kanılara sahip olmak onları ahlaksız yahut denetimsiz yapar. OKB’si olmayan insanlarda da emsal fikirler olabilir, lakin bu niyetler onlar için art planda hafif gürültüler üzeredir; oradalardır lakin kişiyi rahatsız etmezler. OKB’si olan beşerler içinse obsesif fikirler o kadar güçlüdür ki kişinin memnunluğunu ve refahını yok edebilirler.

2. Obsesyon (Takıntı) çeşitleri;

▪ Kirlenme, bulaşma tehlikesi; Tuvalete gidildiğinde üzerine idrar sıçramış olabileceği; tokalaşma, kapı tokmakları, para üzere objelere dokunmayla mikrop, idrar, dışkı, sperm bulaşabileceği formunda ortaya çıkan ve hayli sık görülen obsesyonlardır. Bu cins obsesyonları olan bireyler, bulaşmayı önlemek için eşyalara dokunmaktan, beşerlerle yakın temas kurmaktan kaçınırlar. Yakın aile bireylerinden ya da toplumsal etraflarından uzaklaşmaya çalışabilirler.

▪ Birine ya da kendine ziyan vermiş olma kanısı; art planda saldırganlık içeren, diğerlerine yönelik öldürme, yaralama, çeşitli hallerde ziyan verme niyetleri biçiminde ortaya çıkmaktadır. Bir anne ya da babanın, çocuğunu öldürme, yaralama, yeni doğum yapmış bir annenin bebeğini boğma ya da camdan atma fikirleri üzere. Ziyan verme obsesyonu olan bireyler, bıçak, makas , iğne üzere sivri objelerden, sevdikleri bireylerle yalnız kalmaktan kaçınabilirler. Kimileri ise, daha çok kendilerine ziyan vermekten korkarlar. Bu cins obsesyonlar, otomobillerin önüne atlama, kendini pencereden aşağı atma fikirleri halinde ortaya çıkabilir.

▪ Yapılması gereken bir şeyi yapmamış olma kanısı ile kuşku duyma; Bir hareketin yapıldığından emin olamama durumunda, kuşku obsesyonundan kelam edilir. Örneğin; ütüyü prizden çekip çekmediğinden, kapıyı kilitleyip kilitlemediğinden, ocağı kapatıp kapatmadığından bir türlü emin olamaz. Ekseriyetle bir tehlike durumuna işaret ettiğinden, denetim etme kompulsiyonları gelişir.

▪ Kimi şeyleri sıralama dürtüsü, simetri ve katılık gereksinimi; Objelerin ve olayların muhakkak bir tertip ve pozisyonda olması ya da eşyaların tam bir simetri ve düzgünlük içinde bulunmasıyla şekillenen obsesyonlardır.

▪ Uygunsuz bir davranışta bulunma yahut uygunsuz bir şey söyleme niyeti (cinsel ve dinî obsesyonlar); Cinsellik, sık rastlanan obsesif temalar ortasında yer almaktadır. Cinsel obsesyonların içeriği kişi için sıklıkla utanç verici ve kabul edilemez bir niteliktedir. Cinsel obsesyonları olan bir kişi, çocuklarıyla, ebeveyniyle cinsel bağa girdiği niyet ya da imgelerine sahip olabilir. Gözünün önüne bu tıp imgeler gelebilir. Bu cins obsesyonlar, eşcinsel olmakla ilgili kaygıları içeren niyetler usulünde da karşımıza çıkabilir.

Çoklukla dindar bir beşerde günah sayılan fikirlerin akla gelmesi formunda ortaya çıkan obsesyonlardır. Allah’ın varlığını inkar etme, Allah’a küfür etme üzere, Peygamberi tanımamak üzere.

Somatik obsesyonlar; Bu tıp obsesyonlar kanser, AIDS, tetanoz üzere hayatı tehdit eden bir hastalığa yakalanmayla ilgili olabilir. Bu türlü durumlarda kişi, daima olarak kelam konusu hastalıklara yakalanma korkusu içindedir ve korunmak için çeşitli tedbirlere başvurmaktadır.

3. Kompulsiyon (Zorlantı) cinsleri;

▪ Paklık kompulsiyonları: Yineleyen üslupta el yıkama, banyo yapma, daima konutu, eşyaları temizleme, saatlerce bulaşık ve çamaşır yıkama formunda görülen kompulsiyonlardır.

Denetim etme kompulsiyonları: Sıklıkla, güvenliği sağlamakla bağlı olarak ortaya çıkan kompulsiyonlardır. Örneğin; kişi, hava gazı musluğunun kapalı olup olmadığını ya da ütünün prizde unutulup unutulmadığını tekraren denetim edebilir.

Düzenleme kompulsiyonları: Bir istikrar ve simetri sağlamak üzere eşyaları belirli bir nizam içinde tutmaya çalışma stilindeki kompulsiyonlardır. Sıklıkla, genel bir rahatsızlık hissini hafifletmek üzere yapılır.

Tekrarlama kompulsiyonları: Bir ekip davranışların muhakkak bir biçimde ve sayıda yinelendiği kompulsiyonlardır. Bu çeşit durumlarda, törensel davranışın tam olarak yapıldığından emin olunamaz ve davranış emin olununcaya kadar yinelenebilir.

Sayma kompulsiyonları: Araba plakalarını, meskenlerin numaralarını vb. sayma biçiminde ortaya çıkar.

Dokunma kompulsiyonları: Kişinin kendini aşikâr objelere dokunmak zorunda hissettiği kompulsiyonlardır.

Biriktirme kompulsiyonları: Birçok şeyi ihtiyaç duyulmadığı halde satın alma, sahip olunan hiçbir şeyi atamama stilinde görülür.

4. OKB Nedenleri Nelerdir?

Obsesif kompulsif bozukluğun oluş nedenlerini biyolojik ve psikososyal olarak ikiye ayırabiliriz. Son yıllara kadar bu bozukluğun daha çok ruhsal olduğu düşünülürken, sıklığı ve kimi ilaçların aktifliği biyolojik bir kökenin varlığını işaret etmeye başlamıştır. OKB hastalığı olanlarda, beyindeki hudut hücreleri ortasında haberleşmeyi sağlayan kimyasal ileticilerden biri olan “serotonin sisteminin” fonksiyon bozukluğu bilinmektedir.

Psikososyal açıdan bakıldığı vakit toplumsal kuralların ve toplum yapısının hastalıkta tesirli olduğu düşünülmektedir. Titiz, kuralcı, törenci bilhassa çocukluk çağında çok kuralcı ve disiplinli eğitim veren toplumlarda daha sık görüldüğü düşünülmektedir. Yeniden son yıllarda yapılan araştırmalar Obsesif kompulsif bozukluğun biyolojik faktörlerle birlikte ömür tecrübeleri, gerilim, travmalar, inanç ve tutumlar üzere ruhsal faktörlerden kaynaklandığını göstermiştir. Birçok psikiyatrik bozukluk da obsesif kompulsif semptomlarla eş vakitli olarak ortaya çıkabilmektedir. OKB ile birebir yelpaze de olan hastalıklara alkolizm, husus berbata kullanımı, kompulsif kumar oynama, yeme bozuklukları örnek verilebilir.

5. OKB Nasıl Tedavi Edilir?

OKB’de kullanılan antidepresanların, depresyon tedavisine kıyasla daha yüksek dozda ve daha uzun müddet kullanılması gerekmektedir. Tedavinin olumlu tesirleri lakin tedavinin başlamasından birkaç ay sonra ortaya çıkar. Çeşitli araştırmaların sonuçları, ilaç ve davranış tedavilerinin birlikte uygulanmasının en uygun sonucu verdiği tarafındadır.

Psikoterapinin temel maksadı, hastanın davranış ve hislerinin değiştirilebilmesi maksadıyla, sorunlarının altında yatan varsayımları ona gösterebilmek ve bunları yenmesinde yardımcı olmaktadır. Tedavide, hastanın, belli bir program dahilinde, ıstırabını ve kompulsiyonlarını artıran durumların üstüne gitmesi sağlanmakta ve bir yandan da kompulsiyonları önlenmektedir. Kompulsiyonların faal bir biçimde durdurulması ya da önlenmesiyle, hastaların en korktukları durumlarla karşı karşıya kalmaları sağlanmış olur. Ve artık bundan etkilenmemeleri sağlanır. Rahatlık ve itimat duygusu geliştirilir.

Yanlış inanışlar birçok hastanın bu ilaçları kullanmaktan kaçınmasına ya da ilaçları hekimin önerdiği dozdan daha düşük dozlarda ya da daha kısa mühletlerle kullanmalarına neden olmaktadır. Bu durum Balıkesir OKB tedavisinin güçleşmesine neden olmaktadır.

OKB’yle başa çıkabilmenin en güzel metotlarından biri fikirlerin denetimini elden bırakmaya çalışmaktır. Telaş veren fikirlere insanın kendini azar azar maruz bırakması (expose etmesi), bu fikirlerin beraberinde getirdiği kaygıları yavaş yavaş azaltacaktır.

▪OKB’yi yenmek (Robert L. Leahy):

1) Endişelerinizi belirleyin: Bazen kendi obsesyonlarınızı bir liste halinde kağıda dökmek işe yarayabilir. Evvel korkunuzla başlayın (kirlenme korkusu, yanılgı yapma korkusu…) daha sonra da obsesyonların altında yatan iddiaları yazın (başım belaya girer, hastalık kaparım, beşerler benimle dalga geçer…). Bu listeye hislerinizi ve niyetlerinizi de ekleyebilirsiniz (çok garip bir davranış, çok utanıyorum, şeytani bir fikir sistemim var…).

2) Sığındığınız kaçınma davranışlarınızı belirleyin: Kompülsiyonlar kaçınma ve sığınma davranışlarıdır. Sizi endişelerinizden koruyan şeylerdir; diğer insanlara çok garip görünse de OKB’si olan bir insan için bu davranışlar onları inançta hissettiren tek şeydir. Obsesyonlarınızla baş etmek için kullandığınız ritüelleri ve davranışları da ayrıntılı bir halde üstteki listenize yazın.

3) Değişmak için motivasyonunuzu yükseltin: OKB’yi yenmenin anahtarı maruz kalmadır (exposure). Bu fikirlerden ve durumlardan kaçınmak yerine yüzleşmek yapılabilecek en düzgün şeylerden biridir. Obsesyonla yüzleşilen her fırsatta dehşet ve tasa biraz daha azalacaktır. Bu tecrübe tabi ki güzel olmayacaktır; OKB’si olan insanların yıllardır kaçındıkları şeyle yüz yüze kalmaları çok rahatsız edici olacaktır. Lakin yüzleşmeyi başarabilmek beraberinde endişeyi getirdiği üzere, kompulsif davranışlar yapılmadığı vakit dünyanın sonunun gelmediğini de bireye gösterecektir. Yani yapmazsa başına geleceğini düşündüğü şeyler ve varsayımları yanlışsız çıkmadıkça, kişi obsesyonlarının yenilebilir olduğunu daha da düzgün anlayacaktır.

4) Obsesyonlarınızla ilginizi değiştirin: Bastırmanın, o niyetle baş etmek için âlâ bir usul olmadığını kendinize kanıtlayın. Mesela beyaz bir ayı düşünmemeye ne kadar kendinizi şartlasanız, beyaz bir ayı düşünme ihtimaliniz o kadar artacaktır. Ayrıyeten, obsesif kanılarınızın gerçekle örtüşmediğini kendinize kanıtlayın. Sevdiklerinize bir şey olmaması için daima dua ediyorsanız, dua etmenizin gerçeği ve olacakları değiştirmeyeceğini kabullenin. Obsesif fikir geldiği vakit o kanıyı denetim etmek yerine gözlemlemeye çalışın. Hiçbir şey yapmadığınızda o fikrin sizi geçip gittiğini göreceksiniz. OKB’si olan beşerler bir kurban ise, obsesif niyet de işkencecidir. Obsesif fikrinizin size saldırıp kurban yerine koymasına müsaade vermeyin, ona süreksiz bir konuk gözüyle bakın. Ona sinirlenirseniz, bastırmaya çalışırsanız, onun da saldırganlığı artacaktır.

5) Bir endişe hiyerarşisi oluşturun: Birinci hususta yazan listenize bakarak, en az rahatsız edici obsesif fikirden, sizi en çok rahatsız eden obsesif niyete kadar sırayla bir liste oluşturun. Her niyete, sizde yarattığı endişeye ve tasaya nazaran 0’dan 10’a kadar bir sayı verin.

6) Kaygınızı mantık çerçevesinde değerlendirin: Her ne kadar OKB’si olan beşerler mantık kullanarak obsesyonlarından kurtulamasalar da, dehşetleri sakin ve mantıklı bir halde incelemek her vakit yararlı olacaktır. Kendinize şunu sorabilirsiniz: “Benden öteki bir insan, bu durumu mantıklı bir biçimde nasıl düşünüp kıymetlendirebilir?” Mesela insanların birçoklarının sizin üzere düşünebildiğini bilmek size ne hissettirirdi? Rahatlatır mıydı? Aslında öbür insanlarda da misal niyetler vardır, lakin bu insanlarda OKB olmayabilir. O vakit bu niyetlere sahip olmanın daha az rahatsız edici ve daha mantıklı bir yolu var demektir.

7) Kaygılarınızı başınızda canlandırın: Hiyerarşi listesinde yazdıklarınızı kullanarak kaygılarınızı başınızda canlandırmaya çalışın. Mesela kompulsif davranış kapıyı kilitli mi diye denetim etmekse, kapıyı bir sefer denetim edip gittiğinizi başınızda canlandırın. Bu imgeyi başınızda 10 dakika canlandırın ve neler oluyor bir bakın. Büyük ihtimalle kanıya alıştıkça endişeniz azalacaktır. Bir müddet daha düşündükten sonra bu imaj artık sıkıcı olmaya başlayacaktır, bizim de hedefimiz bu. Hiyerarşi listesindeki üzere gitgide daha kaygı veren imgeleri canlandırın ve ne olacağını görün.

8) Kaygılarınızı “maruz bırakma” (exposure) ile gerçek hayata geçirin: Obsesyonlarınızı harekete geçiren durumlara kendinizi yavaş yavaş maruz bırakın ve ne olduğunu görün. Yeniden en az rahatsız edici niyetten başlayın ve her seferinde yaşadığınız kaygıya 0’dan 10’a kadar bir not verin. Burada değerli olan her şeyi bir anda başarmaktan fazla adım adım gitmek. Her küçük adım bile obsesyonu yenmede bir muvaffakiyettir.

9) Uzun soluklu bir strateji izleyin: OKB’si olan birçok insan ekseriyetle bütün obsesyonlarından ve kompulsiyonlarından %100 arınmazlar. Lakin bu, obsesif kanıların beşerler üzerinde eskisi kadar tesiri olduğu manasına gelmez. Burada değerli olan şey kabullenmektir; bu kanıların olabileceğini, lakin hiçbir değerleri olmadıklarını bilmektir. Kimi vakitler, bilhassa kişinin gerilimli vakitlerinde, birtakım geri dönüşler olabilir. Bu geri dönüşün farkında olmak ve tekrar baş etmeye hazırlıklı olmak değerlidir. Kişi, bu prensipleri taşıdığı sürece fikirler olsa bile onlardan eskisi kadar rahatsız olmayacaktır ve bu kanılar kişiyi ele geçirmeyecektir.

Bir cevap yazın