Pandemi devrinde tasa idaresi

Pandemi, geniş bir alana yayılan ve çok sayıda insanın sıhhatini tehdit eden bulaşıcı hastalık manasına gelir[1]. Pandemiler birçok insanın hastalanmasına ve hayatını kaybetmesine sebep olur. Pandemilerin fizyolojik sıhhatimize tesirlerinin yanı sıra, sebep olduğu gerilim duygusal manada bizi tesiri altına alır.

Pandemi sebebiyle kayıplar yaşamak, izole olmak, maddi problemler içine düşmek, her gün tasa verici haberlere maruz kalmak kimi insanlarda ruhsal külfetler yaratırken, daha evvelce ruhsal bozukluk tanısı almış beşerler için de tetikleyici vazifesi görebilir. Depresyon, anksiyete bozuklukları, Travma Sonrası Gerilim Bozukluğu bu periyotta bilhassa artış gösterebilir[2].

Birtakım beşerler için yaşadıkları korku pandemin birinci kademelerinde görülür ve vakitle yeni kaidelere adapte olmayla ortadan kalkar. Lakin kimi insanlarda uzun devirli olarak devam eder[3]. Hatta salgın bittikten sonra bile flashbackler, kabuslar, uykusuzluk, salgını hatırlatan etkinlikler, yerler ve şahıslardan uzak durma, kendini ve diğerlerini suçlama üzere travmatik gerilim belitileri görülebilir[4]. Ayrıyeten salgın devrinde ağır olarak çalışan ve çok gerilim altında olan tabip, hemşire, hasta bakıcı, tekniker üzere sıhhat çalışanlarında Tükenmişlik Sendromu görülebilir[5].

Steven Tayor’ın The Psychology of Pandemicskitabında birtakım kişilik özelliklerini barındıranların salgın periyodunda, gerilimden daha olumsuz etkileneceğini söyleniyor[6]. Bunlardan biri nörotisizm yani ‘duygusal tutarsızlık’ ismi verilen kişilk özelliği. Bu şahıslarda tasa, sonluluk üzere hisler daha ağır hissediliyor ve gerilim yaratan durumlar karşında isteksizlik, hayattan keyif alamama, mana bulamama, uykusuzluk yahut çok uyku, iştahsızlık yahut çok iştah üzere depresif belirtiler daha kolay ortaya çıkıyor[7]. Tasaya yatkınlık, belirsizliğe tahammülsüzlük, abartılı tehdit algısı şahısların salgın sürecinde daha telaşlı ve depresif olmalarına tesiri olan faktörler. Lakin insanların, kendilerinde tasayı tetikleyen bu durumlar karşısında nasıl bir başetme stratejisi kullandığı, oluşan korkunun sürüp sürmeyeceğini belirliyor[8]. Enfeksiyon kapma yahut bunu insanlara bulaştırma korkusunu ağır hisseden birtakım beşerler, hastalıktan korunduklarına inandığı için paklık konusunda çok hassasiyet gösteriyor. Ellerini uzun müddet yıkama, çok sık yıkama, çok fazla sabun/kolonya/el dezenfektanı/antibakteriyel ıslak mendil kullanma, çok sıcak suyla yıkama, konuta gelen şeyleri tekraren, saatlerce temizleme, hatta bedenini çamaşır suyu üzere aslında cilt üzerinde kullanılmaması gereken kimyasallarla yıkama üzere davranışlar görülebilir. Sıhhat konusunda dertleri olan insanların bir kısmı da bu korkuyu azaltmak için kendilerini çok gözlemiyor[9]. Sık sık ateş ölçme, boğazını denetim etme, nefesini dinleme, internetten hastalık belirtilerini okuma ve bu belirtilerin kendinde olup olmadığına bakma üzere davranışlarda bulunuyorlar. Malesef bu davranışlar korkuyu azaltmak yerine birçok vakit paniğe kapılmaya neden oluyor, zira sıhhat derdi olanlar yorgunluk, kas ağrısı, uykusuzluk üzere belirtileri yanlış yorumlayıp büyük ve öldürücü bir hastalığın örbelirtileri olduğunu düşünüyor[10]. Sıhhatle ilgili telaşı olanlarda görülen bir öteki davranış da sık sık acile gitme yahut doktora randevu alma, yakınlarından teyit alma, medikal testler yaptırma üzere garanti arayan davranışlar.

Dert, içinde bulunduğumuz kaideler ile orantılı seviyede olduğunda bizim kendimizi müdafaamızı yani hayatta kalmamızı sağlar. Bu yüzden tasayı olumsuz bir his olarak görmek ve kurtulmaya çalışmak aslında bize yardımcı olacak bir yol değildir[11]. Lakin telaşa yatkınlığı olan bireylerin, genel olarak tehdit algısının yüksek olması, o sırada tehdit olarak algıladığı şeyin denetim edilemez olarak düşünmesi ve bu tehditle başedecek kaynaklara sahip olmadığı inancı bu şahıslarda korkunun oluşmasına sebep olur[12]. Bu yüzden kişi, durumu daha belli, daha denetim edilebilmek için birtakım davranışlarda bulunur. Fakat malesef, korkudan kurtulmak için yaptığımız birçok davranış o tasanın sürmesine, artmasına ve bir panik halinin ortaya çıkmasına sebep olur. Az evvel örneğini verdiğim çok tedbir alma, sık sık denetim etme, teyit alma davranışlarını, kişi kendini inançta hissetmek için yapıyor olsa da hem fizikî hem de zihinsel olarak bireye ziyan vermekte. Mesela yalnızca tasayı gidermek için yapılan acile gitme davranışları kişiyi hastalıktan korumak yerine riske atıyor. Hastanelerin ağır ve riskli olduğu bu periyotta acil ve gerçekçi bir sıhhat sorunu kelam konusu olmadıkça hastaneye gitmek kişinin hastalanma ihitmalini arttırıyor. Paklık ve yıkama davranışları bulunduğumuz koşullar altında makul seviyede yapıldığı sürece bizi korur, lakin çok olduğunda fazla paklık gereci kullanımı ve kapalı alanda onların solunması şahısların cildine ve ciğerlerine ziyan verir. Ayrıyeten vaktini tüketerek ona uygun gelecek öbür etkinliklerle meşgul olmasını maniler, derslerini ve işini aksatır.

Global olarak yaşadığımız bu sıkıntı devirde ruhsal düzgünlük halinizi korumak ve beslemek için korkuyu ve huzursuzluğu anlık olarak azaltan lakin aslında size gerçek manada korumayan davranışları adım adım azaltmak tasayı daha tolere edilebilir bir his olarak görmenizi ve vakitle kabul etmenizi sağlar.

– Bu belirsizlik durumda izafî olarak muhakkak bir ömür sürmek için kendinize bir rutin oluşturup bunları takip etmeniz günlük hayatın daha stabil, kestirilebilir olmasına katkıda bulunur[13]. Vakit zaman içinizden gelmese bile planladığınız aktiflikleri gerçekleştirmek en azından daha ehil hissetmenizi sağlayarak düzgünlük halinizi olumlu etkiler[14].

– Haberleri sırf özet olarak, kendinizi nasıl koruyacağınızı bilecek kadar takip etmeniz, uzun müddet olumsuz senaryolar ve acı haberlere maruz kalmamanız açısından kıymetli. Sıhhat Bakanlığı yahut Dünya Sıhhat Örgütü üzere, bu hususta güvendiğiniz kurumların, almamızı önerdiği tedbirler kadarını almamız kâfi.

– Toplumsal takviyenin de ruh sıhhati üzerinde olumlu tesirleri epeyce yüksek. İzolasyon periyodu yakınlarımızla yüz yüze görüşmeyi, temasta bulunmayı engelliyor olsa da duygusal yakınlığın önünde bir mahzur değil. Sesli yahut manzaralı aramalarla birbirimize dayanak olmak, ilgilenmek, nasıl olduğunu sormak ve sohbet ederken salgın dışında bahislerden da konuşmak bu periyodu daha huzurlu geçirmenize yardımcı olur.

– Nizamlı yapılan, hafif orta seviyede idman depresyon, dert bozuklukları üzere ruhsal problemlerle başetmede yardımcı olurken ruhsal sıhhatinizi muhafaza üzerinde de tesiri vardır[15].

– Bu güç vakitlerde nizamlı yapılan mindfulness (bilinçli farkındalık) meditasyonları duygusal dalgalanmanın azalmasında ve hayattan alınan tatmini artmasında etkilidir[16]. Ayrıyeten bağışıklığı güçlendirdiğini gösteren çalışmalar da mevcut.

Sonuç olarak pandemiler insanların hastalanmasına, izole olmasına, yakınlarını ve işlerini kaybetmesine sebebiyet vererek hem fizikî sıhhatine hem de ruhsal yeterlilik haline ziyan verebilirler. Buna rağmen, herkesin bu stresörlere verdiği reaksiyonlar farklıdır. Telaşa ve belirsizliğe toleransın düşük olması, var olan psikiyatrik sıkıntılar, toplumsal dayanağın gereğince olmaması üzere etkenler kimi insanların bu durumdan daha olumsuz etkilenmesini sağlıyor. Şayet bu durumla ilgili yaşadığınız belirtiler sizin toplumsal bağlantılarınızı, gündelik hayatınızı, işinizi/okulunuzu aksatacak seviyedeyse bir uzmandan takviye almanız yardımcı olacaktır.

[1]Dünya Sıhhat Örgütü

[2]The Pyschology of Pandemics, Steven Taylor

[3]The Pyschology of Pandemics, Steven Taylor

[4]Amerikan Psikiyatri Derneği

[5]John Everly, Psychological First Aid, Johns Hopkins University Online Course

[6]The Psychology of Pandemics, Steven Taylor

[7]Bolger, N., & Schilling, E. A. (1991). Personality and the problems of everyday life: The role of neuroticism in exposure and reactivity to daily stressors. Journal of personality, 59(3), 355-386.

[8]Şema Terapi Ayırıcı Özellikler, Eskhol Rafaeli, David P. Bernstein, Jeffrey E. Young

[9]The Psychology of Pandemics, Steven Taylor

[10]NHS, Health Anxiety

[11]Pembe Fili Düşünme, Zeynep Selvili Çarmıklı

[12]Şalcıoğlu, E. (2020). Anksiyete nedir? Anksiyete bozuklukları nedenleri. Retrieved 11 April 2020, from https://datem.com.tr/gunluk-hayatta-ve-psikolojik-sorunlarda-anksiyete/

[13]Şalcıoğlu, E., 2020. Koronavirüs Tasası Ile Baş Etmek Için 9 Tesirli Formül – DATEM. [online] DATEM. Available at:

[14]Panik Atakta, David Burns

[15]Motion For Your Mind, World Health Organization

[16]Mindfulness: Finding Peace In A Frantic World, Mark Williams and Danny Penman

Bir cevap yazın