Pandemide bilgiyi yönetmek ve ruhsal sağlamlık için teklifler

İnsanın kainatta varoluşunu kurgulaması, kısa ömründe mana arayışı içerisindeki sayıltıları, maceraları ve felaketleri insanlık tarihi kadar eskiye dayanmaktadır. Geçmişi ve geleceği kendi biyolojik bünyesinde genleriyle bütünleştiren insan, tıpkı vakitte kendi ömür devinimi içinde geleceğe uzanmaya ve geçmişini değerlendirmeye çabalamaktadır. Güne başladığımız her gün temel biyolojik gereksinimlerimizle başlıyor. Bu temel gereksinimlerimizi karşılayamadıysak -örneğin kahvaltı yapmadıysak- yalnızca biyolojik bir gerginlik değil, biyolojinin bize yansıttığı ruhsal bir durum içerisinde kendimizi buluruz. Yahut uykusuz kaldıysak, gerektiğince edinilmeyen uykunun sersemliğini gün uzunluğu üzerimizde taşırız. Uzun vadede beslenme, uyku, spor üzere temel gereksinimlerin yerine getiril(e)memesi ise muhakkak vitamin mineral eksikliklerin oluşmasına, tahminen de kronik bozuklukların oluşmasına neden olabilmektedir.

İnsanı bir bütün olarak anlamaya çaba ettiğimizde pek çok tarafı kıymetlendirmek gerekir. Ekonomik istikametten politik tarafa; kimlik istikametinden rollere; temel kıymetlerden temel fizyolojiye karmaşık bir yapıyı karşımızda buluruz. Tıpkı vakitte bu karmaşık yapı ve burada bir kaçından bahsettiğim birtakım öğeler, birbirleri ile daima etkileşim halindedir. Uykusunu almamış birey, uyandığında yalnızca bu biyolojik durumun ruhsal ve biyolojik baskısı altındayken; uykusuzluğun tesiriyle tahminen kolay bir nedenden kolay arbede eden birisine dönüşür. Tahminen bu kişi, işine geç kalacak ve sorunlarına iş sorunu de eklenecektir. Tahminen de, akşam sözleştiği toplantıya gidemeyecek ve toplumsal hayatı da sekteye uğrayacaktır. Yalnızca uykunun tesirini hesaba kattığımızda iş, özel ve toplumsal hayatın sekteye uğradığı düşünüldüğünde, hayatı bir bütün olarak pahalandırmak gerektiği rahatlıkla görülecektir.

Pandemi süreci insanın genel manada üç istikametini oluşturan iş, özel ve toplumsal hayatını temelden sarstı. Bu üç boyuta yeniden bunlarla iç içe olan hobilerimizi de ekleyebiliriz. Başlangıçta dünyanın çeşitli yerlerini etkileyen virüsün-daha evvelce yaşanan virüs ve pandemi olayları gibi- hafif atlatılacağı düşünüldü. Hatta ülkemizi etkileyip etkilememesi meçhullüğü bile birçok bireyde telaş verici olmaktan çok merakla beklenen ve uzaktan izlenen sıradan bir durum üzereydi. Ta ki birinci pandemi hadisesinin ülkemizde oluşması ve birinci mevtin gerçekleşmesine kadar! Geldi, geliyor, gelebilir mi nezdinde merak ve kuşku hislerinin yerini elle tutulur bir endişe, telaş, kaygı ve belirsizlik aldı. Pandemi, insanın temel gereksinimlerinden varoluşsal mana ve dokusuna süratli ve derin tesirler bıraktı.

Pandemi Sürecine Ait Birtakım Boyutlar ve Teklifler:

Korku, kaygı ve fobiler: İnsan için tüm hislerin pahası ve hayatta karşılığı var. Bu minvalde daha da ileri gidersek, güzel his ve makûs his diye bir olgudan bahsetmek hakikat değildir. Makûs ve olumsuz ve çoğunlukla itici (kötü) bulduğumuz hüzün, öfke, tasa, hasret, kıskançlık üzere hisler bile; öncelikle hayatta kalmak ve sonrasında yaşamsal mana söz eden hislerdir. İnsanın his durumunu sorgularken altı faktörün ele alınması öncelikli: olaylar, fikirler, hisler, davranışlar, fizyolojik (biyokimyasal) süreçler ve hakikat. Tasayı ve öbür tüm hisleri yönetmek bu altı değişkenin ahengiyle alakalıdır. Ve çoğunlukla başkalarının orkestra şefi düşünceler!

Kaygı, dert ve fobiler, pandemiyle irtibatlı sürecin ruhsal yansımaları açısından en çok ele alınan bahisler oldu. Kaygı ve korkuyu anlamak için kaygı ve tansiyon sinema tiplerini örnekleyebiliriz. Dehşetin objesi vardır ve ansızın parlar; yüksek his dozajlıdır ve çoğunlukla kısa müddette kaybolup masraf. Dehşet sinemalarındaki ani çıkış ve yok oluşu hatırlayın! Fakat tansiyon sinemaları meçhuldür. Müzikler kaygılanmamız için kurgusal olarak eşlik eder. Mesela, sinema oyuncusu yavaş yavaş üstteki merdivenlere yürür ve neyle karşılaşacağını bil(e)memektedir.

Pandemi sürecinde dehşet ve tasayı iç içe yaşamaktayız. Bu durum, vesveselerden oluşan gerçekle bağın çoğunlukla bir mevzuda (sosyal fobi, okul fobisi gibi) kıymetli ölçüde yittiği fobileri de beraberinde getirebilmekte. Kaygı ve korkularımızda, bütün metabolik sistemimiz hayatta kalmak ismine harekete geçer. Tabiatta birtakım hayvan davranışlarında da gözlemlediğimiz bu durum; kaç, dövüş ve donakal biçiminde tezahür eder. Tehditkar bir durumla karşılaştığımızda prefrontal (frontal) korteksin müdahalesinin önünde hareket eden ve savunma sistemimiz olan bu sistem, vakit zaman yanlış durumları kodlayabilir. Her gün geçtiği sokağın köşesi tehlikesizken saldırgan bir köpekle karşılaşan kişinin endokrin sistemi ve pek çok bileşkesi ortak ve ani harekete geçer. Hedef hayatta kalmak ve gerçekçi bir tepkidir. Ancak beynin otomat fizyolojik-biyokimyasal tarafı yeni durumu kodlar. Ve artık mümkün tehditkar olarak işaretlendiğinden tasa (anksiyete) durumu tetiklenir.

Pekala beyin geçersiz bir durumu da emsal biçimde kodlayabilir mi? Sistemimiz, bazen geçersiz durumları da tehlike olarak görebilir. Pandemi sürecinde, gerçekçi olmayan durumları kodladığımızda temel savunma sistemine harekete geç buyruğu vermiş oluruz. O vakit ve halde bilgi sürece sürecimizi tekrar tekrar gözden geçirmeliyiz. Böylelikle pandemi sürecinde de boş yere sistemimizi harekete geçirmemiş oluruz. (titreme, terleme, baş dönmesi, kalp atışının hızlanması vb.)

Anksiyete bozukluğu çoğunlukla gerçekçi olmayarak işlenen ve savunma sistemimizi daima harekete geçirerek alarmın bozulduğu bir olgudur. Kapımız tıklandığında kişinin kim olduğunu araştırmadan direkt içeri buyur etmeyip araştırıyorsak; aklımızın kapısına gelen kanılarda de birebirini yapmalıyız. Sorgulamalı ve durumun doğruluğuna ait deliller aramalıyız. Bu manada yakın etrafımızdan alacağımız bilgilerin hakikatinin araştırma pahası dışında; toplumsal ve klâsik medyadan aldığımız bilgilerin yoğunluğu, gerçekliği, bilginin nasıl işleneceği ve özünde kıymeti ortaya çıkmaktadır.

Toplumsal Medya Kullanımı ve Klâsik Medya:

Uzun müddettir dillendirilen ve farklı isimlerle isimlendirilen medya profillerinin artık iç içe oldukları görülüyor. Televizyonda izlediğimiz bir haberi toplumsal medyada takip edebiliyoruz. Klâsik tabir edilen medyada da toplumsal medyadaki durumları haber yahut yayın olarak izleyebiliyoruz. Bilgi almanın kolaylaştığı günümüzde, medya okur müellifliği da kıymetini artırıyor. Sıklıkla dönüşüme uğrayan bu yapıyı anlamak için uyanık, titiz ve yeni durumlara karşı eğitime (eğilime) açık olmak gerekir. O denli ki pandemi periyodunda; kimi bilgilerin çarpıtılarak aktarıldığı, bazen toplumsal linç davranışlarının tetiklendiği çeşitli durumlarla karşılaştık.

Hakikat ve fonksiyonel bilgilerin kitlelere ulaşmasında medyanın olumlu manada pek çok katkısını göz arkası edemeyiz. Lakin bu devirde öteki yaşanılan birden fazla gelişme üzere medya da sorgulanır hale geldi. Akıllı telefonlarla ivme kazanan internet ve taşınabilir teknolojilerden alınan bilgiler kesinlikle gözden geçirilmelidir. Ayrıyeten önemli ve diğerlerinin ömrünü etkileyecek durumlarda; süratle harekete geçilerek yorum, beğeni (like) ve paylaşım yapılması gerçek değildir.

Pandemiyle bir arada oluşan süreçte 12 ruhsal sağlamlık ve gelişim önerisi:

Her şeye kendinizden başlayın! Pandemi sürecinde neredeyse bir yıla yakın süreçte neler yaptığınızı gözden geçirin.

Hobiler araştırın. Çocuklukta neler yaptığınızı düşünün. Uzun müddettir yapmadığınız bir hobiniz varsa oradan yola çıkabilirsiniz.

Mesleğinizle ilgili -yeni süreçte- değişiklik ve dönüşümlerle karşılaşabilirsiniz. Size söylenenleri değerlendirin. Ama detaylı araştırma içine girin. Güzel bir araştırmacı için internet mecrası ziyadesiyle imkana sahip.

Gevşeme ve nefes antrenmanları öğrenin. Lakin bunlar tek başına tedavi edici yahut güzelleştirici değil, vakit kazandıran hareketlerdir. Farkındalıkla taçlandırılmamış durumlar geçicidir.

Yeni dünya tertibinin bahsedildiği pek çok komplo teorisine kulak verseniz de labirentlerde kaybolmayın. Unutmayın ki önceliğiniz sizsiniz! Önceliğin siz olmanız, bencillik mahiyetinde değildir. Kendini inşa edemeyen insanın diğerine yardımcı olamayacağı gerçeğinin dipnotudur.

Değişken durumların zorluğu karşısında düzgün ve güçlü taraflarınızı da kendinize hatırlatın. İnternette bulabileceğiniz ve çoğunlukla kurumsal şirketlerde yapılan şahsî SWOT tahlilinizi yapın.

Ağır öfke ve telaş anında birinci ‘1’ dakika çok kıymetlidir. Bu noktada harekete geçmemeye çalışın. Bekleyin! Unutmayın ki pandemi ile bir arada öfkelendiğiniz çocuğunuz da duruma uyarlanmaya çalışıyor.Veya gücü çok yüksek yarı yetişkin ergen çocuğunuz da… Öfkelendiğiniz 65 yaş üstü yakınınızsa (ayrıca kronik hastalıkları da varsa) bir yıla yakın müddette ne zorluklara katlandığını unutmayın!

Tabiat, beş duyu organımızı harekete geçiren dostluğunu derinlerde hissettiğimiz ve Aşık Veyselin ‘Benim sadık yarim kara topraktır’ dediği bir bağlılıktır. Fırsat buldukça ona koşmak gerekir. Ona gidemediğimizde çiçek yetiştirmek ve/veya balkonda uygun ağaç yetiştirmekle de yeterli hissedebiliriz. Çeşitli akıllı telefon uygulamalarıyla tarımın her istikametinin sorumluluğunu gerçekleştirmeye çabalayan (hatta gece kalkıp oyundaki sanal çiçeği sulayan) kişinin saksıda çiçek yetiştir(e)memesi; bireyin kendine ve tabiata yabancılaşması manasını taşıyacaktır.

Toplumsal hayatınızın kısıtlanmasıyla bir arada üzerimizdeki bu çok taraflı baskıyı azaltmak için uzun müddettir aramadığınız bireyleri gözden geçirin. Teknolojinin bu istikamette imajlı görüşme üzere olumlu yanlarından sıklıkla yararlanın. Duygudaş olmak, fikir alışverişi yapmak ve sevdiklerinizle bağı korumak bu eksiğinize merhem olabilir.

Kıymetli müellifimiz Vedat TÜRKALİ ‘Taşları daima dönen bir değirmendir baş dediğin, ortasına bir şey koymazsan kendi kendini öğütür, bitirir‘ der. Gerek iş yerlerinin kapalı olması gerek farklı sebeplerden boşluk hissi olduğunda, merak edebileceğiniz ve araştırabileceğiniz pek çok şey bulabileceğinizi unutmayın.

Temel yanlarınızı oluşturan rutinlerinizi sağlarken pandemi sürecine uyumlu hareket etmenin zorluğu aşikar. Lakin umudun ve gelişimin de buradan geçtiğini bilin. Mevlana, zıtların birliğini savunur ve ona nazaran her şey zıddıyla kaimdir. Çağlar öncesinde topraklarımızda (Efes) yaşamış olan Heraklitos, aksiliklerin savaşından bahsetmiştir. Susuzluk varsa suyun bedeli vardır! Ve şayet özfarkındalık oluşursa susuz kalmış kişi, bedel bilmenin yanı sıra ahlaki güçlenmeyle yoluna devam eder.

Bu periyotta sıhhat işçileri ve pek çok yakınımızı kaybettik ve kaybediyoruz. Bu acı durumlar ve yas sürecine katkı ismine hususla ilgili makaleler okuyun. 2013 yılında yazdığım ‘Gidenlerin ardından’ makaleme de internetten erişebilirsiniz.

Likya medeniyetinde yazılmış bir şiirin son satırlarıyla yazımı tamamlayacağım. İnsanın yaptıklarıyla varoluşunu tamamladığını anlıyorum. Bir de şunu anlıyorum bu şiirde: geçmişle geleceğin insan şimdisinde bir bütünleşme gayreti olduğunu! Tahminen de bir de; üretmenin gururunu ve vaktin çeşmesindeki damlacıklar olarak bir bütünün kesimleri olduğumuzu. Doğal olarak şiir okuyucusu ve/veya bu şiiri okuyan olarak çıkaracağınız daha farklı manalar olacaktır. Ve tabiat gereği, sanatın tabiatı gereği…!

‘Beni bulamazsan üzülme,

Eşyalarımı bulacaksın.

Kestiğim taşları, açtığım yolları,

İşlediğim heykelleri bulacaksın.

Ve göreceksin ki binlerce yıl öteden,

Parmak izlerimiz değecek birbirine’

Bir cevap yazın